Đôi nét về cộng đồng người Khmer ở Tây Ninh

Tây Ninh là tỉnh thuộc miền Đông Nam bộ, có diện tích 4039,66km2, mật độ dân số 266,20người/km2, dân số trung bình 1.075.341người, bao gồm 9 huyện, thị. Phía Bắc và Tây giáp với Campuchia, phía Đông giáp tỉnh Bình Phước, Bình Dương, phía Nam giáp thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh có đường biên giới chung với Campuchia dài 240km, với hai cửa khẩu quốc tế là Mộc Bài và Xa Mát.

Tây Ninh là cầu nối giữa thành phố Hồ Chí Minh và thủ đô Phnôm Pênh, giáp 3 tỉnh của Campuchia (Kompông Chàm, Prây Veng, Svay Riêng), là địa bàn chiến lược quan trọng về kinh tế và quốc phòng, từng là căn cứ địa cách mạng miền Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ.

Từ khi tỉnh được thành lập cho đến nay, Tây Ninh luôn là một vùng tập trung gồm nhiều dân tộc khác nhau. Tuy thời gian đến tụ cư, số lượng dân số, vai trò của họ có khác nhau. Nhưng có thể nói, tất cả các thành phần dân tộc ở Tây Ninh hiện nay đều có sự đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp khai phá, bảo vệ và phát triển vùng đất này. Theo số liệu thống kê năm 2011 tỉnh Tây Ninh có 22 dân tộc thiểu số, riêng dân tộc có 8035 người/1628 hộ.

Người Khmer sống và làm ăn chung với các cộng đồng dân tộc khác trên đất Tây Ninh. Những tên đất, tên làng, những dấu tích lịch sử cùng với những chuyện kể dân gian có liên quan đến một số địa điểm cư trú của người Khmer ở Tây Ninh. Trong đó, một số nơi thuộc lưu dân người Việt đầu tiên đến khai phá, ở đó họ thường dùng những địa danh theo tiếng Khmer như: Lò Mo (Phomo), trà vơn (Praviêng), Trường Dà (Proônda)…
Khi thực dân Pháp xâm chiếm Nam bộ nói chung và Tây Ninh nói riêng, người Khmer dưới sự lãnh đạo của Pô Kum Pao, đã phối hợp với nghĩa quân của Trương Quyền tiến hành cuộc đấu tranh quyết liệt chống lại thực dân Pháp xâm lược. Sau khi khởi nghĩa thất bại, chính quyền thực dân Pháp chú ý nhiều hơn đến người Khmer ở Tây Ninh, nên đã tìm mọi cách để áp đặt hệ thống hành chính nhằm cai quản người dân Khmer. Đến cuối thế kỷ XIX, Tây Ninh gồm 10 tổng, 72 làng, trong đó có 4 tổng người Khmer với tổng số 25 làng. Những tổng người Khmer đều tập trung rãi rác ở các vùng biên giới của tỉnh Tây Ninh, đó là những vùng đất đai chưa được khai khẩn nhiều nên dù có những tên làng (phum, sóc), nhưng địa bàn cư trú của họ vẫn chưa ổn định.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng thống nhất đất nước, cộng đồng người Khmer ở Tây Ninh, phần lớn họ vẫn sống rãi rác trong những vùng như Hòa Hiệp (), Tân Đông (Tân Châu), Hòa Thạnh (Châu Thành), Suối Đá (Dương Minh Châu), Trường Tây, Trường Hòa (). Cuộc sống của họ từ trước đến nay chủ yếu sống bằng nông nghiệp với việc canh tác nghề trồng lúa là chính. Tuy nhiên, thực trạng canh tác nông nghiệp còn lạc hậu, thiếu vốn, thiếu kỹ thuật, phụ thuộc nặng vào thiên nhiên, còn bảo lưu nhiều hình thức tín ngưỡng, nghi lễ trong nông nghiệp nên kết quả sản xuất không cao. Ngoài ra cư dân cộng đồng người Khmer nơi đây còn có một số hoạt động tiểu thủ công nghiệp góp phần cải thiện đời sống. Các mặt hoạt động này được thực hiện theo quy mô nhỏ trong từng gia đình và theo thời vụ nên không thực sự là nguồn thu nhập quan trọng lâu dài. Một số ngành nghề thủ công mang tính truyền thống đang ngày một mất dần như  nghề làm gốm, đan lát.

Nghề làm gốm ở đây mang tính chất hộ gia đình với quy mô nhỏ. Công việc này thường được tiến hành vào mùa khô thời điểm nông nhàn và do phụ nữ đảm trách. Đất làm gốm thường được lấy dưới chân núi Bà Đen, theo quan niệm người Khmer cho rằng, chỉ có đất ở đây mới dễ làm gốm, sản phẩm khá đa dạng như: Nồi, ấm, cà ràng… kỹ thuật làm sản phẩm chủ yếu là thủ công, ở đây gốm của người Khmer không dùng kỹ thuật bàn xoay để tạo hình mà chủ yếu dùng tay vuốt kết hợp với hòn kê và cây đập, độ nung thấp. Hiện nay nghề làm gốm của người Khmer ở Tây Ninh đang bị mai một, do giá rẻ, kinh tế không cao bằng các nghề khác và đầu ra cũng bị hạn chế nên người dân nơi đây không còn làm nữa.

Người Khmer ở Tây Ninh họ theo đạo phật tiểu thừa. Với họ, chùa là nơi sinh hoạt tôn giáo tâm linh, là nơi tàng trữ các thư tịch cổ, nơi truyền đạo lý phật giáo và học chữ mẹ đẻ, học đạo lý làm người, cho nên trong cuộc sống hằng ngày của họ dù là sư sãi hay dân chúng tại thế đều phải rèn luyện theo đạo pháp là: Thọ giới, bố thí và niệm. Đối với dân chúng là phải thọ đủ 5 giới “Không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu bia”. Đối với sư sãi những điều trên là bắt buộc, đồng thời phải tụng kinh mỗi ngày hai buổi, sau 12 giờ trưa thì không được thọ thực và không được tham gia các hoạt động dễ vui như ca hát, nhảy múa…, còn người dân thì phải thường xuyên đến chùa cúng đường và lễ phật. Họ quan niệm bố thí, làm phúc, cứu giúp mọi người tức là làm việc thiện, càng làm nhiều việc thiện thì càng có nhiều phúc đức. Mặc khác, chùa còn là nơi diễn ra các hoạt động văn nghệ và các trò chơi dân gian, mọi sinh hoạt của đồng bào người Khmer ở Tây Ninh luôn gắn liền với chùa chiền. Những năm gần đây, các tín đồ phật tử đã cùng chung đóng góp xây dựng lại các ngôi chùa. Đến nay, hầu hết các ngôi chùa của đồng bào dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh Tây Ninh ngày một khang trang hơn.

Các lễ hội dân gian theo truyền thống cổ xưa của đồng bào dân tộc Khmer ở Tây Ninh như: ( ), (), ()…

Lễ Vào Năm Mới ( Chol Chnăm Thmây) là lễ lớn nhất của người Khmer. Lễ được tiến hành vào những ngày 14,15 và 16 tháng 4 dương lịch. Trong dịp này, người Khmer tổ chức lễ cúng ông bà tại nhà và sau đó vào chùa cúng phật vào buổi tối. Mọi người sửa sang lại nhà cửa, xóm làng ai cũng ăn mặc những bộ trang phục mới mẻ, gặp nhau luôn chúc tụng những lời tốt đẹp. Tối đến, mọi người tập trung về chùa để và hát với nhau những bản nhạc truyền thống ngay trước sân chùa. Vào đêm cuối của lễ bên cạnh tục tắm Phật, họ còn nhờ các nhà Sư tắm cho trẻ con với cầu mong trong năm đầy sự tốt lành.

Lễ Cúng Ông Bà (Lễ Đolta) tức lễ xá tội vong nhân, diễn ra vào các ngày 27, 28, 29 và 30 tháng 8 âm lịch hàng năm. Trong dịp này người Khmer cũng tổ chức lễ cúng tại nhà ban ngày và đến chùa cúng vào ban đêm. Sau các lễ cúng mọi người quây quần trước chùa múa Lâm Thôn, ca hát theo tiếng nhạc truyền thống.

Lễ Cúng Trăng (Ok ang bok) lễ này diễn ra vào ngày rằm tháng 10 âm lịch hàng năm và đều tổ chức lễ cúng trăng tại ngôi chùa chung. Sau đó có tục đúc cốm dẹp cho trẻ con để bói hậu sự và múa hát Lâm Thôn trước sân chùa. Ngoài ra còn có lễ dâng y, diễn ra trong thời điểm hai tháng 10 và 11 âm lịch. Bên cạnh việc dâng áo cà sa tại chùa, còn có các hoạt động vui chơi ca hát diễn ra tại sân chùa.

Các lễ hội ở Tây Ninh tuy không quy mô nhưng khá đặc sắc và thể hiện được khát vọng, bình an, hạnh phúc, cầu cho mưa thuận, gió hòa, cây cối xanh tươi, con người khỏe mạnh.

Những năm gần đây, bên cạnh việc Nhà nước đầu tư xây dựng hoàn chỉnh các cơ sở hạ tầng: Trường học, trạm xá, đường giao thông, đường dây điện, tạo điều kiện cho đồng bào dân tộc Khmer ở Tây Ninh được hưởng thụ văn hoá, đi lại, học hành, chăm sóc sức khoẻ cộng đồng được tốt hơn. Tỉnh còn thực hiện tốt chương trình 134, 135 của Chính phủ về hỗ trợ cho đồng bào dân tộc nghèo đạt kết quả quan trọng, đến nay trên địa bàn tỉnh Tây Ninh đã có 273 hộ được hỗ trợ về đất ở; 463 hộ được hỗ trợ về nhà ở; 105 hộ được hỗ trợ về đất sản xuất; xây dựng 7 trạm cấp nước sinh hoạt, xây dựng nhiều nhà văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số trong đó có cộng đồng dân tộc người Khmer. Riêng tại xã Tân Đông, huyện Tân Châu được coi là nơi tập trung nhiều đồng bào dân tộc Khmer đang sinh sống, Tỉnh cũng đã đầu tư xây dựng được 14 căn nhà đại đoàn kết cho đồng bào dân tộc Khmer; xây trạm cấp nước sạch tại ấp Kà ốt, ấp Tầm Phô, xây dựng nhà văn hóa nhằm tạo không khí vui chơi cho đồng bào dân tộc Khmer nơi đây. Đặc biệt Tỉnh cũng đã đưa vào hoạt động Trường phổ thông dân tộc nội trú năm 2011. Với số lượng cán bộ, giáo viên của trường là 56 người, số lượng học sinh các dân tộc đang tập trung học tập là 601em, trong đó số lượng học sinh dân tộc Khmer là 281 em. Bên cạnh các chính sách ưu tiên là con em người dân tộc thiểu số, học sinh của trường còn được miễn học phí, đồng thời còn được nhận học bổng hằng tháng, bằng 80% mức lương tối thiểu của Nhà nước, học sinh cũng được ở nội trú miễn phí trong ký túc xá của trường. Mỗi phòng bố trí 8 học sinh, các vật dụng cần thiết như: Giường, chiếu, chăn, màn, áo ấm, áo đi mưa, áo đồng phục đều được cấp đầy đủ. Bên cạnh đó học sinh còn được hỗ trợ sách giáo khoa và các chế độ ưu đãi khác theo quy định của Nhà nước.

Nhìn chung, các hoạt động của đồng bào dân tộc Khmer ở Tây Ninh ngày càng có xu hướng hòa nhập với các cộng đồng dân tộc khác, cuộc sống của họ ngày càng đi vào nền nếp, thực hiện đúng pháp luật và đường hướng hành đạo, tích cực tham gia các phong trào thi đua yêu nước, các hoạt động xã hội. Đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển tỉnh Tây Ninh./.

(Cập nhật ngày 19/09/2013)

Theo Bảo tàng tỉnh Tây Ninh

Bạn có thể quan tâm